kazemmirzaee.com | kazem mirzaee | kazem | mirzaee | کاظم میرزایی | مقالات کاظم میرزایی | مقالات حقوقی کاظم میرزایی | مقالات حقوقی | مقالات | کاظم مدرزایی | کاظم میرزایی | مقالات حقوقی | ضمان کاهش ارزش پول با رویکرد دولت | حیات غیر مستقر | تحلیل حقوقی معاملات صوری مواد مخدر برای کشف جرم | بررسی مبانی فقهی در جرایم مواد مخدر | Legal and Judicial Politics for Narcotic Smuggling in Islamic Republic of Iran | Judicial Viewpoint about Narcotic Crime Contest | کاظم مدرزایی کاظم میرزایی | مقالات حقوقی | ضمان کاهش ارزش پول با رویکرد دولت | حیات غیر مستقر | تحلیل حقوقی معاملات صوری مواد مخدر برای کشف جرم | بررسی مبانی فقهی در جرایم مواد مخدر | Legal and Judicial Politics for Narcotic Smuggling in Islamic Republic of Iran | Judicial Viewpoint about Narcotic Crime Contest | کاظم مدرزایی | مقالات حقوقی کاظم میرزایی | مقالات حقوقی | کاظم میرزایی | حقوق
خانه » فقهی- حقوقی » بررسی مبانی فقهی در جرایم مواد مخدر
بررسی مبانی فقهی در جرایم مواد مخدر

بررسی مبانی فقهی در جرایم مواد مخدر

بنام خداmavad

مقدمه

بررسی حکم فقهی استعمال و قاچاق مواد مخدر یکی از مباحث ضروری جامعه ما در عصر حاضر است که کار فقهی گسترده­ای را می­طلبد بویژه که امروزه این مواد جوامع انسانی را به شدت آلوده کرده و حیات شایسته انسانی را از جنبه های مختلف مورد تهدید جدی قرارد اده است . آثار زیانبار و تخریب گر مواد مخدر را در همه کشورهای جهان به آسانی می توان مشاهده نمود . انسان در ابتدای پیدایش این مواد با آثار ویرانگر آنها آشنا نبود،‌ولی امروزه پی برده است که چگونه این مواد به تهدیدی سهمگین و خطرناک علیه زندگی انسان تبدیل شده و همه فضایل اخلاقی و ابعاد مختلف زندگی او را نشانه رفته اند .

پس ضروری است که به عنوان یک مسلمان موضع شریعت اسلامی را در مورد مسایل جامعه خود و از جمله مساله مواد مخدر را دریابیم و پس از درک به مرحله اجرا گذاریم . ازجانب دیگر مبارزه با موادمخدر ،‌تولید،‌مصرف و قاچاق آن یکی از وظایف قانونی دولت و ملت ماست و طبعا در مواردی که قانون از پشتوانه های استوار فقهی و شرعی برخوردار باشد،‌از ضمانت اجرایی بیشتری نیز برخوردار خواهد گشت اگر قانون حکم در جامعه اسلامی صرفا ناشی از رای قوه مقننه و یا محاکم باشد،‌حداکثر در نزد مردم از احترام برخوردار بوده و نقض آن جرم تلقی می گردد . اما در صورتی که قانون برگرفته از احکام شریعت باشد واز پشتوانه های دینی و فقهی برخوردار باشد نقض این چنین قوانین علاوه بر این که از نظر حقوقی جرم پنداشته می شود،‌از نظر شرعی حرام و دهن کجی به شریعت اسلامی بوده و گناه شرعی تلقی می گردد . بنا بر این مستند ساختن این جرم حقوقی به معصیت شرعی می تواند نقش مهمی در بازدارندگی افراد وجامعه اسلامی از رفتن به سوی آن باشد .

به نظر می رسد که قواعد عمومی فقه و عمومات واطلاعات کتاب و سنت بیانگر این مطلب هستند که اولا استعمال مواد مخدری کته ضرر فاحش دارند حرام است ،‌مگر آن که ضرورت و اضطرار پزشکی آن را اقتضا کند . و ثانیا خرید وفروش آنها هم باطل است مگر آن که به قصد بکارگیری آن مواد در امور و منافع عقلایی حلال از قبیل ساخت دارو باشد که آن هم بایستی تحت نظارت وکنترل دقیق مسئولان دولتی صورت بگیرد .

بطور کلی در بررسی مبانی فقهی درجرایم مواد مخدر چند مبحث مطرح می شود:

اول – بیان مبانی فقهی و حرام بودن مصرف و مقدمات مصرف مواد مخدر در مبانی فقهی

دوم – ضرورت جرم شناختن و مقرر داشتن مجازات در مورد جرایم مواد مخدر

سوم – عدم مغایرت جرایم و مجازاتهای مقرر در قانون مبارزه با مواد مخدر با مبانی فقهی


مبحث اول : بیان مبانی فقهی و حرام بودن مصرف و مقدمات مصرف مواد مخدر در مبانی فقهی :

مبانی فقهی که مجتهدان و مراجع عظام تقلید ما براساس آنها فتوا می دهند، عبارتند از : کتاب ، سنت ، عقل و اجماع

می دانیم خمر(شراب ) – که از مسکرات است – قبل از بعثت رسول اکرم اسلام در بسیاری از کشورها از جمله سرزمین حجاز مصرف می شده و لذا آیات متعددی درباره حرام بودن آن نازل شده است، از قبیل : «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ »[۱] ، «إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ »[۲]، «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ »[۳] ،  و برخی آیات دیگر .

ولی استعمال تریاک و اعتیاد به آن در مکه معظمه و مدینه طیبه در عصر بعثت پیامبر  اسلام گزارش نشده است، لذا ما نباید توقع داشته باشیم که آیه صریحی درباره حرام بودن تریاک و اعتیاد به آن، در قرآن کریم داشته باشیم .

روایات مشهوری، روات با عباراتی مشابه از امّ سلمه زوجه رسول خدا نقل کرده­اند، که اگر چه روایان آن از اهل تسنن هستند، ولی به دلیل شیاع و تائید عقل، بر صحت مفاد حدیث، می توان آن را مسلم الصدور دانست . عبارت مشترک این روایات، جمله معروف « حرامُ علی اُمّتی کُلُّ مُفِترٍ ومُخِدّر[۴]» می باشد که رسول خدا فرموده است :« بر امت من سستی آورها و مخدرها حرام است ».

البته در روایاتی که از رسول خدا و ائمه معصومین (ع) نقل شده ، بر حرام بودن بنج یا بنگ که یکی از فرآورده های حشیش یا شاهدانه ماده هندی است ، تاکید گردیده است .  مانند روایت

                     « سِلّموا علی الیهودِ و النصاری و لاتُسَلّمِوا علی اکِلِ البَنج»[۵].

روایات دیگری هم که دال بر حرام بودن بنگ می باشد داریم که در کتب اسلامی نقل شده است . در آثار و کتب علمای اسلامی ، مانند کتاب قانون بوعلی سینا، اصطلاح مخدرات از قبیل افیون ، بنگ ، خشخاش، شوکران و… یافت می شود و در کتاب «النهایة الاثیر» به اصطلاح «بابُ حَدّ اِلمُبنجِ » (یعنی کسی که بنگ را به دیگری می خوراند و او را مست می کند ) برخورد می کنیم و در کتب بسیاری از علمای شیعه و سنی مبحث خوراندن یا خوردن بنگ، تریاک وخمر و حد آنها عنوان شده است . چنان که شهید اول در ایضاح الفواید بحث دیه را در مورد مُسکر و بنگ عنوان کرده است و بعضی از علما ، مُسکر  ونجس بودن را درباره مُخّدِرات عنوان کرده­اند و برخی دیگر، مخدرات جامد را نجس ندانسته ، ولی حرام بودن آنها را تائید نموده­اند . از جمله ، مرحوم ملا محسن فیض کاشانی و بعضی دیگر، به تعزیر کسی که بنگ می خورد تصریح کرده ، و از مواد مخدر به عنوان سموم ،یاد نموده­اند .

آیات عظام، حاج شیخ مرتضی انصاری درکتاب مکاسب، حاج سیدکاظم یزدی در عروة الوثقی ،  حاج سید ابوالحسن اصفهانی در وسیلة النجاة ، حاج محمد تقی آملی در مصباح الهدایة ، حاج سید روح ا.. خمینی (حضرت امام خمینی ) در تحریر الوسیله ، حاج سید ابوالقاسم خویی در منهاج الصالحین و سایر بزرگان دین ومراجع تقلید رحمة الله علیهم اجمعین، مصرف تمام مسکرات را که از جمله آنها مواد مخدر است ، تحریم کرده­اند ولو این که اکثر قریب به اتفاق آنها، مسکر جامد را نجس ندانسته­اند .

پس، اگر مسکرات در اسلام حرام است و بنگ را – که حتی در بسیاری موارد از مواد مخدر سبک به شمار می آید- به حکم نصوص اسلام، مسکر و حرام بدانیم ، باید اذعان کنیم، آنچه علت حرام شدن خمر است، همان سکر آور بودن  آنان است که مرحوم آیة الله العظمی بروجردی در ملاقات بارئیس سازمان جهانی مبارزه با الکل فرمود : « علت حرام بودن شرب خمر ، مُسکر بودن آن و زوال عقل است و وقتی عقل زایل شد ، تکلیف هم ساقط می شود و انسان به مرحله حیوانی سقوط می کند »[۶] . بنابراین ، یک وجه مشترک بین خمر، بنگ و سایر مواد مخدر، همان سکر آور بودن آنهاست، زیرا از نظر علمی، ثابت شده است که تمام مواد مخدر ،روی سلسله اعصاب مرکزی اثر می گذارند و انسان را از حالت طبیعی و حالت آگاهانه خارج می کنند و به سمت بی شعوری می برند .

از این مطالب، به یک قضیه موجبه و برهان، به شرح زیر می رسیم :

–        استعمال الکل بخاطر سکر آور بودن آن، در اسلام حرام است .

–        هر چیزی که سکر آور باشد، استعمالش حرام است .

–        پس ، استعمال مواد مخدر، از آنجا که سکر آورند، در اسلام حرام است .

اصولاً در تعریف علمی سازمان بهداشت جهانی درباره مواد مخدر به معنای اعم که به مخدرها، محرکها، توهم زاها، آرام بخشها،  مسکنها  طبقه بندی شده­اند – الکل در پایین ترین طبقه و در ردیف کافئین (قهوه) ونیکوتین(سیگار ) طبقه بندی شده است و این ، به آن معناست که وقتی ما معتقدیم ، احکام اسلام براساس عقل و علم می باشد،اگر الکل به خاطر مضرات و مسکر بودن آن در اسلام حرام است، باید موادی که مضرتر و سکر آور قوی ترند ، بطریق اولی حرام باشند.

در بحث زیانهای جسمی، روانی ، اقتصادی ، فردی، اجتماعی وخانوادگی می توان به مواردزیر اشاره کرد:

۱-زیان های جسمی و روانی تریاک و شیره

 مصرف تریاک و شیره آن در علم پزشکی امروز منع شده و زیانهایی به شرح زیر دارد :

–        ضایعات و آسیبهای مغزی و عصبی

–        خارش پوست بدن، ناراحتی و کندی تنفس ،  خشکی دهان، لکنت زبان، افسردگی ، بدخلقی، بی علاقگی به کار، گوشه گیری و انزواطلبی، عفونت  ریوی، ایست تنفس در مصرف زیاد، تهوع و استفراغ، کاهش اسید معده و اختلال در هضم غذا، کاهش فعالیت روده کوچک و بزرگ ، یبوست مزمن، بی اشتهایی، کاهش وزن ، سوء تغذیه ، تضعیف سیستم دفاعی بدن در مقابله با بیماریها، کاهش میل و توان جنسی ، به هم خوردن دوره های قاعدگی، کم وزن و نارس بودن نوزاد، معتاد، معلول و حتی مرگ فرزند در رحم مادر یا هنگام ولادت و یا بعد از آن، تنگی مردمک چشم و اختلال دید، وابستگی شدید جسمی و روانی و…

 

۲-زیان های جسمی و روانی هروئین :

 هروئین که زیانهای آن از تریاک ، شیره و مورفین بیشتر است، خطرناک ترین و قویترین ماده مخدر می باشد . علاوه بر زیانهای ذکر شده برای تریاک و شیره، اثرات سوء زیر را می توان به عنوان نمونه ، ذکر کرد:

اختلالات قلبی و عروقی، کبدی و تنفسی ،  اختلال شدید در سیستم اعصاب مرکزی ، آبسه چرکی بر اثر تزریق ، عفونت مغز ، بیماریهای مختلف ناشی از آسیب دیدن بخشی از سلولهای مغز و نخاع ،  اغما و مرگ بر اثر مصرف زیاد ، تاول کنده شدن پوست بدن ، انسداد ناگهانی رگهای تغذیه کننده ریه و عفونت ریه، عفونت لایه داخلی و دریچه های قلب ، عفونت ، التهاب و بیماری مزمن کبد ، سخت شدن دیواره و التهاب عروق ، عفونت استخوان ، نارسایی و عفونت کلیه ها ناشی از حساسیت، بیماری ایدر ناشی از تزریق با استفاده از سرنگ مشترک و … ؛ ناخالصی هروئین بیشتر باشد، بر زیان های آن افزوده می شود . ترک اعتاد، به هروئین بدون داروی جانشین بسیار سخت است .

۳- زیان های جسمی و روانی حشیش

حشیش، ماده اعتیاد آور خطرناکی است که اثرات سوء آن بستگی به میزان مصرف، نوع حشیش ، ویژگیهای جسمی – روانی مصرف کننده و زمان و مکان مصرف دارد و در شرایط گوناگون ، آثار زیانبار مواد مخدر، محرک توهم زا و… را در مصرف کننده به وجود می آورد  ، ولی در هر حال ، با وابستگی روانی شدید و زیانهای جسمی همراه است برخی از اثرات سوء عمومی آن عبارت است از مختل کردن بینایی و شنوایی، خواب آلودگی، قرمزی چشم، گشاد شدن غیر عادی مردمک چشم، اختلال در قوه حافظه و درک زمان و مکان ، هیجان ، ترس ، وحشت، احساس طردشدگی ، غرق شدن در اوهام، اختلال و عدم تعادل در راه رفتن، بروز حملات آسم ، تورم مجرای تنفسی ، تغییرات فشار خون وضربان قلب  ،انتقال سموم حشیش به بدن جنین و رشد ناقص آن و…

۴-زیان های خانوادگی اعتیاد

بی توجهی معتاد به امور خانواده و عدم تامین نیازهای مادی و روانی اعضای خانواده، مانند : احتیاجات مواد غذایی، مدرسه، سلامتی و بهداشت افراد تحت تکفل ، عدم علاقه به معاشرت و اظهار محبت نسبت به سایر اعضای خانوادگی، گوشه گیری ، انزواطلبی  و صحبت نکردن با افراد فامیل، انجام ندادن وظایف خود نسبت به همسر و فرزندان، برادران ، خواهران، پدر و مادر و .. ، و گریزان بودن از محیط خانوادگی .

شخص معتاد فقط به ماده مورد اعتیادش توجه دارد و کلیه تکالیفش را در خانه فراموش می کند و این بی­توجهی به امور خانواده، منجر به فساد، فحشا و اعتیاد سایر اعضاء ، از هم پاشیدگی خانواده و طلاق ، بی سرپرستی فرزندان و مجرم و معتاد بار آمدن آنها می شود و همچنین  ، باعث به وجود آمدن بسیاری از مشکلات و ناهنجاریها در سایر اعضای خانواده می گردد .

۵-زیان های فردی- اجتماعی اعتیاد

شخص معتاد از داشتن ارتباط با افراد سالم گریزان است . او به دنبال معتادان همانند خود می رود و تا آنجا که بتواند ، دیگران را به مصرف مواد مخدر تشویق می کند. معتاد از محیط کار فرار می کند . معتاد، بیشتر وقتش را برای به دست آوردن پول مواد، یافتن قاچاقچی فروشنده و استعمال مواد مخدر صرف می نماید . برای شخص معتاد، این موضوع مهم که در اجتماعش چه می گذرد، اهمیت ندارد و در مقابل مسائل اجتماعی و سیاسی بی تفاوت است، لذا می گویند ، استثمار و استعمار کردن جامعه ای که افراد آن معتاد باشند، بسیار آسان است .

تجربه و تاریخ کشورها ثابت کرده است که اعتیاد، موثرترین و بهترین حربه دول استثمارگر خارجی بوده است . فرد معتاد بر اثر رخوت ، سستی و ناتوانی که اعتیاد در او به وجود آورده است ، در مقام احقاق حقوق خود، بستگان و جامعه­ای که متعلق به آن است، بر نمی آید .

۶- زیان های اقتصادی فردی اجتماعی اعتیاد

معتاد، علاقه­ای به کار کردن ندارد و بخاطر تهیه و مصرف ماده مخدر مورد اعتیادش – تا زمانی که اندوخته ای داشته باشد – وقت ، جان و مال خود را تباه می کند . وقتی که اندوخته او تمام شد، هر چیزی که در خانه باشد و آسان به پول تبدیل شود، از محل فروش آن، پول ماده مخدر را تامین می کند ، و یا به جیب و سایر جاهایی که افراد خانواده پول می گذارند، دستبرد می زند . زمانی که در خانه چیزی نیافت، دست به سرقت از هر جا که بتواند خواهد زد . بنابراین، علاوه بر این که معتاد، بیکار است و برای اقتصادجامعه مفید نمی باشد، به اقتصاد فردی و اجتماعی هم لطمه وارد می آورد .

اصولاً ، مواد مخدر در بسیاری از کشورهای جهان، بخصوص در کشور ما بخاطر موقعیت جغرافیایی آن، در بیماری اقتصادی سهم قابل توجهی دارد . متجاوز از شصت درصد زندانیها در رابطه با مواد مخدر بازداشت می باشند و بین سایر متهمان و مجرمان، افرادی یافت می شوند که علاوه بر جرمی که به خاطر آن در توقیفند ، جرم مواد مخدری هم دارند .

اگر معتاد برای خرید ماده مورد مصرفش پول نداشته باشد، مرتکب فحشا ، سرقت ، قاچاق مواد مخدر ( اغلب به صورت خرده فروشی) و احیاناً جرایم ضرب ، جرح و حتی قتل می شود . ارتباط بسیاری از جرایم و اختلافات خانوادگی با مواد مخدر در حدی است که اگر جرایم و گرفتاریهای مربوط به قاچاق و اعتیاد را نداشته باشیم، کار و درگیریهای نیروها نظامی و انتظامی ، دادگاهها و زندانها به کمتر از نصف کاهش خواهد یافت، وحدود دوازده نهاد ، وزارتخانه ، مقامات قضایی ، نظامی ، انتظامی و … ، خسارتهای مادی و نیروی انسانی قابل توجهی را متحمل نخواهند شد.

آنچه سیاق کلام و ادامه بحث، ایجاب می کند که درباره آن کمی توضیح بدهم، حدیث نبوی لاضرر و لاضرار فی الاسلام و چند آیه از قرآن کریم است .

گفته­اند« لاضرر» موارد غیر عمد و « لاضرار » موارد عمد را شامل می شود ، و «ضرر و ضرار» هم اعم است از زیان رساندن به نفس وغیر ، و «لا» هم طبق نظریه حضرت اما خمینی (ره) برخی دیگر از فقها«ناهیه» است و حکم می باشد و جنبه ارشادی صرف ندارد . بنابراین، زیان ساندن به نفس به حکم این قاعده فقهی حرام است و این مدعا را آیات مبارکه «وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ  »[۷] ،«وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَکُمْ»[۸]، هم تائید می کند زیرا تهلکه و قتل نفس هم، اعم از تدریجی و یکباره واقع شدن است .

در باب اطعمه و اشربه، در بسیاری از کتب فقهی و حدیث ، از جمله خبایث ، بنگ و افیون را آورده اند و آیه مبارکه « … وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَآئِثَ » [۹] هم موید و مستند این باب می باشند .

از آنچه بطور مختصر راجع به زیانهای مواد مخدر، ضرر و اضرار ، تهلکه و قتل نفس اشاره کردیم ، برهان زیر تشکیل می شود :

مقدمه اول :  مصرف مواد مخدر ضرر و اضرار و تهلکه و قتل تدریجی نفس است .

مقدمه دوم : ضرر و اضرار و تهلکه و قتل تدریجی نفس در اسلام حرام است .

نتیجه : مصرف مواد مخدر در اسلام حرام است .

اگر بخواهیم هزینه کردن و استعمال مواد مخدر را در باب اسراف و تبذیر که ۱۴ آیه درجهت نه از ارتکاب اسراف و تبذیر در قرآن کریم بطور  صریح داریم ، بررسی کنیم باید برهان آن را به شکل زیر مطرح نمایم :

مقدمه اول : استعمال مواد مخدر هیچگونه فایده عقلانی ندارد .

مقدمه دوم : هزینه کردن برای استعمال هرچه که فایده عقلانی ندارد، مشمول نهی در آیات مربوط به اسراف و تبذیر می شود .

نتیجه : پس هزینه و استعمال مواد مخدر منهی عنه است و حرام می باشد .

بنابر آنچه ذکر شد، در مبانی فقهی ، استعمال مواد مخدر حرام است، ولی حرام بودن عملیات مقدماتی مصرف، از مرحله کشت تا کسی که بالفرض ، ذغال شعله ور ، سرنگ و کاغذ زرورق را تهیه می کند یا فردی که نگاری را برای استعمال کننده در دست نگه می دارد تا شیره­ای بدبخت سم شیره را داخل ریه های خود فرو برد و ..، در مبانی فقهی چطور اثبات می شود؟

SeizedGunsAndMoneyحضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی دراین باره چنین فرمودند :

«…مواد مخدر به هر شکل و هر صورت ، استعمالش حرام است و تمام کسانی هم که دست اندر کار پخش و گسترش آن به هر نحو باشند، کار آنها  ، کارحرام است ، معاملاتش قطعا حرام است، کشت مواد مخدر در شرایط فعلی حرام است ، همچنین همه دست اندرکاران آن ، کارهاشان حرام است . در واقع ، شبیه آن چیزی است که پیغمبر اکرم (ص) درباره شراب می فرماید : « اِنّ الله لعن فی الخمرعشر طوایف…» یعنی خداوند، ده طایفه را درباره شراب و مشروبات الکلی لعن کرده است . یعنی از رحمت خودش به دور ساخته است . بعد حضرت آنان را به این شرح می شمارد: کسانی که انگور را به قصد شراب می کارند، کسانی که آن را می چینند و آبش را می گیرند ، کسانی که خرید و فروش می کنند و دلال معامله هستند، کسانی که شراب در جام می ریزند، کسانی که می خورند و کسانی که از پول آن استفاده می کنند . لذا، حضرت ده طایفه را درباره شراب نقل می کند که خداوند آنها را لعن و نفرین کرده است ، یعنی از رحمتش به دور ساخته است . حال، باید دانست که مواد مخدر عینا همان است و بلکه بدتر می باشد و اگر چنین شرایطی در صدر اسلام می بود و ایات قرآن نازل می شد، بیقین آیاتی شدیدتر درباره مواد مخدر نازل می شد، ولی از اصولی که در فقه اسلامی داریم،  این حکم بخوبی روشن می شود . بنابراین، تصور نکنید ، تنها کسانی که فروشندگانند ، قاچاقچیانند یا مصرف کنندگانند ، عملشانجنایت وحرام است . از نظر اسلام، هر کسی که به هر نحوی به این کار و پیشبرد آن کمک بکند، مشمول این گناه خواهد بود ».

تصور می کنیم، حرام بودن مقدمات مصرف را بهتر از بیانات و فتوای این مرجع تقلید شیعیان نمی­توان توجیه کرد و نیازی ندارد که من جمله­ای بر آن بیفزایم.

استاد شهید مرتضی مطهری  یک توجیهی در باب حرام بودن مصرف مواد مخدر دارند که ذکر آن نیز مفید است. آن بزرگوار می نویسد : [۱۰] « اگر فرض کنیم، در مورد بخصوص از طریق نقل هیچگونه حکم شرعی به ما ابلاغ نشده است، ولی عقل ، بطور یقین و جزم، به حکمت خاصی در ردیف سایر حکمتها پی می برد و کشف می کند که حکم شارع چیست . مثلا در زمان شارع ، تریاک و اعتیاد به آن وجود نداشته است و ما در ادله نقلیه، دلیل خاصی درباره تریاک نداریم، اما به دلایل تجربی ، زیانها و مفاسد اعتیاد به تریاک محرز شده است . پس ، ما در این جا با عقل و علم خود به یک ملاک، یعنی یک مفسده لازم الاحتراز در زمینه تریاک دست یافته ایم . ما به حکم این که می دانیم، چیزی که برای بشر مضر است و مفسده دارد، از نظر شرع حرام است ، حکم می کنیم که اعتیاد به تریاک، حرام است » .

درباره حرام بودن  مصرف مواد مخدر و مقدمات آن باید به فتاوای مراجع تقلید و نظرات علمای اعلام حی و میت هم استناد کنیم .

.

۱-حضرت آیه الله العظمی حاج سید حسین طباطبایی بروجردی رحمه الله علیه .(متوفی سال ۱۳۳۸).

استفتا :

بسم الله الرحمن الرحیم

حضورمقدس حضرت مستطاب آیه الله العظمی آقای حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی مدظله العالی ،

استعمال مخدرات از قبیل تریاک و شیره و مورفین و غیره اعم از خوردن و کشیدن، در غیر موارد تجویز پزشکی با توجه به این که استعمال آنها به اتفاق اطبا برای بدن مضر است، چه صورت دارد ؟( به تاریخ ۲۴/ربیع الاول ۱۳۷۷)

فتوا:

  • همیشه نوشته­ام، مقتضی است مسلمین،بلکه تمام عقلا از این سموم مهلکه خود را نجات دهند .
  • « … هر چیز که عقل را زایل می کند، در اسلام حرام است …»

۲-حضرت  آیه الله العظمی امام خمینی رحمه الله علیه (متوفی سال۱۳۶۸)

  • «اعتیاد به تریاک جایز نیست »
  • «استعمال مواد مخدر جایز نیست »
  • « فروش هروئین جایز نیست »
  • « پول هروئین حرام است و ارتزاق به آن جایز است »
  • «پخش هروئین یک توطئه است »
  • «تریاک آوردن و پخش کردن بین مردم، هروئین آوردن و پخش کردن بین جوانهای ملت ما، ملت را از بین خواهد بود، اینها، قبل از این که عذاب الهی برایشان بیاید ، قبل ازاین که شلاق الهی به اینها بخورد، خودشان ملاحظه بکنند و نکنند، ترک کنند این راه را، این جنایت است ، این کشیدن جوانهای برومند ما است به از بین رفتن، این فساد نسل است، نسل را فاسد می کند …»
  • «… اینها می خواستند که هر فکری را که احتمال بدهند، این فکر در مقابل آنها است ، اگر بتوانند، فکر را از اوبگیرند، فکر را چطور بگیرند؟ به اعتیاد به مشروبات ، به اعتیاد به هروئین و امثال این مخدرات که فکر انسان را می گیرد، انسان را میان تهی می کند ».
  • «نگذارید قاچاق وارد شود، مخصوصا اسلحه و قاچاق و مواد مخدره­ای که برای ملت ما مضر است .»

۳- حضرت آیه الله العظمی حاج سید محمدرضا گلپایگانی رحمه الله علیه (متوفی سال ۱۳۷۲)

«… استعمال هروئین  ، خشخاش وتزریق مواد مخدر حرام است »

۴-حضرت آیه الله العظمی اراکی رحمه الله علیه

سوال :

استعمال تریاک، هروئین  ومخدرات بطوری که موجب اعتیاد بشود ، جایز است یا خیر ؟

جواب :

«… استعمال به نحو مذکور ، اضرار به نفس وحرام است و واجب است سعی در ترک اعتیاد مضره»

۵- حضرت آیه الله العظمی میرزا جواد تبریزی

  • « … به موجب قوانین اسلامی، خرید، فروش ، حمل و نقل، مبادله ومباشرت در جابجایی هرگونه مواد مخدر، اکیداً ممنوع وحرام است »
  • اعتیاد به مواد مخدر و خرید و فروش آن، و آنچه موجب ترویج و نشر آن و ایجاد فساد درجامعه مسلمین است ، از قبیل وارد کردن ، احتفا، توزیع و امثال آن، جایز نیست ، و کسانی که مبتلا به این بلا (اعتیاد ) شده­اند، شرعاً بر آنها واجب است، به هر نحو که ممکن است ، آن را ترک کنند . الله العالم .

۶- حضرت آیه الله العظمی فاضل لنکرانی

  • « مصرف مواد مخدر  ، اگر به منظور اعتیاد یا زمینه ای برای اعتیاد باشد، جایز نیست و عناوین دیگر، تابع مقررات نظام جمهوری اسلامی ایران است و تخلف از آن جایز نیست .»
  • «بطور کلی ، استعمال مواد مخدر فی نفسه جایز نیست و این افراد لامز است ، ترک کنند»
  • فقهای ما ، مثلا مرحوم آیت الله بروجردی (قدس سره) صریحاً فتوا می دادندت که اعتیاد به تریاک، حرام است و من خودم هم در استفتایی که در این رابطه از من شده، حتی ظاهراً بالاتر رفتم و گفته­ام  که کشیدن تریاک ولو این که اطمینان به عدم اعتیاد هم در آن باشد، جایز نیست » .
  • «… جیزی که اثرش این است که انسان را از بعد  انسانیت محروم می کند، حال ولو فی الجمله ، نمی تواند در شرع اسلام مجوزی داشته باشد.. باید سازمان تبلیغات ما یکی از مسائلی را که به مبلغان تاکید می کند، مساله مواد مخدر و مبارزه با  آن باشد، اینها صحت کنند در مجالسی که متناسب است و ضررهای دنیوی و اخروی استفاده از مواد مخدر را بیان کنند »
  • استعمال مواد مخدر از این جهت که ضرر مهم برجسم و جان انسان وارد می کند و همه امور متعارف و طبیعی فردی و اجتماعی  رامختل می کند، ونیز موجب بازداشتن از انجام واجبات و امور دینی است ، و همینطور به جهت سایر مفاسدی که دارد به هیچ وجه جایز نیست ، و امور مقدماتی آن ، از قبیل کشت و تولید که برای این جهات باشد نیز همین حکم را دارد و برخی از عناوینی که ذکر شده ، از قبیل توزیع و دایر کردن محل برای استعمال و تشویق افراد چه بسا حرمت مضاعف دارد و برمومنان واجب است، هم خود اجتناب نمایند و هم دیگران، خصوصا جوانان را، غفلت و مسامحه در این امر جایز نیست .

۷- حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی دامت

  • بدون شک ، استعمال مواد مخدر یکی از محرمات است که ادله مختلف شرعیه بر حرمت قطعی آن دلالت دارد و برهمه مسلمانان واجب است که از این مواد پلید پرهیز و اجتناب کنند و فرزندان و بستگان و آشنایان خود را از آنها شدیداً برحذر دارند و هر کس ، هر گونه کمکی به کشت و تهیه و حمل ونقل و پخش این مواد کند، مشمول مجازات الهی خواهد بود و نیز هرگونه درآمدی از آن حاصل شود، حرام و نامشروع است . همه مسلمین باید بدانند که یکی از نقشه های خطرناک دشمنان، بویژه برای نابود کردن ایمان جوانان، توسعه همین موادمخدر می باشد . بنابراین، بر حکومتهای اسلامی و عموم مردم فرداً  فرد واجب است که با آن، مبارزه کنند، انشاء ا… روزی بیاید که مواد مخدر از سرزمین کشورهای اسلامی ریشه کن شود .»
  • «… مواد مخدر ، به هر شکل و هر صورت، استعمالش حرام است و تمام کسانی که دست اندرکار پخش و گسترش آن به هر نحو باشند، کارآنها، کار حرام است، معاملاتش قطعا حرام است ، در شرایط فعلی کشت مواد مخدر حرام است همچنین، همه دست اندرکاران ، کارشان حرام است ….»
  • «… اقدام به حمل مواد مخدر برای همه حرام است … »
  • استعمال مواد مخدر از محرمات مسلمه است و ضررهای مادی و معنوی و اجتماعی و اقتصادی آن بر هیچ عاقلی پوشیده نیست و از همه بدتر این که ، مواد مخدر به صورت یکی از ابزارهای سیاستهای مخرب استعماری در آمده است و به یقین ، گسترش آن برای استقلال کشورهای اسلامی خطرناک است . بنابراین، برهمه مسلمانان واجب است ، از آن جلوگیری کنند و برحکومتهای اسلامی نیز لازم است ، با تمام امکاناتشان به مبارزه با آن برخیزند، ولازم است ، آموزشهای فرهنگی را – که موثرترین  طریق است – توسعه دهند و هرگونه کمک به کشت و خرید و فروش و حمل و نقل و توزیع و نگهداری و مخفی کردن مجرمان، بطور کلی ، هرکاری که به اشاعه این امر کمک کند، هنگامی است بزرگ و در خور تعزیر . خداوند همه مسلمین را از شر این بلای بزرگ مصون و محفوظ دارد .

۸- حضرت آیه الله العظمی بهجت رحمه الله علیه

« مصرف هروئین و نظیر آن حرام است  و آنچه در ارتباط با  آن است ، حکم خود آن را دارد و خرید و فروش آن هم جایز نیست و اعتیاد به تریاک جایز نیست و مقدمات آن هم جایز نیست و احتراز لازم است و غیر آنها مثل سیگار ، بستگی به مراتب ضرر آن دارد.»

  • «شکی نیست که حرام است، ضرر مرض آور است ، نمی شود که بگوییم حرام نیست، محتاج به آموزش نیست . تریاک کشی هم همینطور است ، چه ضرری که هم در مال و هم در بدن و هم در همه چیز است ، این را همه می دانند که اضرار حرام است .»

۹- حضرت آیه الله العظمی سید علی خامنه‏ای

 غرق کردن نسل جوان در فسادهای گوناگون و اعتیاد به موادمخدر و سکرآور یک سیاست پیاده شده استعمار و استکبار است.

۱۰- فتوای حضرت آیه الله العظمی صافی گلپایگانی

ج[۱۱]– ضرر این سموم مهلک و خطرات خانمانسوز آنها برای دین و ایمان و شرف و استقلال و سلامت روح و جسم سوهمه شؤون جامعه از واضحات است . هر عمل و معامله و حمل ونقلی که موجب سلب مصونیت جامعه اسلامی از خطر ابتلاء افراد به اعتیاد به این سموم گردد، موکداً حرام است و نهی از منکر و جلوگیری از آن، علاوه بر این که از وظایف مستقیم حکومت است ، بر همگان نیز طبق ضوابط شرعی واجب است و همه باید بطو رهماهنگ ، از این منکر و سایر منکرات که موجب فساد و تباهی اخلاق اسلامی جامعه است، جلوگیری نمایند . والله العالم.

۱۱- فتوای حضرت آیه الله العظمی موسوی اردبیلی

در همه موارد گفته شده [۱۲]، اگر به قصد اعتیاد مردم باشد، یا نتیجه­اش آن باشد، حرام است .

۱۲- فتوای حضرت آیه الله العظمی سید محمد علوی گرگانی

درجوامع بشری و عقلا مسلم است ، هر آنچه که دارای منفعت معتنا به نباشد ، بلکه چه بسا مستلزم ضرر و زیان قابل توجه هم باشد، انجام آن را قبیح و حرام می دانند ، و لذا، کشت ، تولید، واردات، صادرات، نگهداری ، حمل ، اختفا، توزیع ، خرید و فروش، دایر کردن محل برای استعمال و تشویق دیگران به استعمال موادی مانند هروئین ، کوکائین، مورفین از نظر شرعی حرام می باشد . اما تهیه و کشت موادی مانند تریاک ، در موارد ضروری مثل ساخت دارو، آن هم با اجازه مسئولان ذیربط بلااشکال است .

۱۳- نظریه حضرت آیه الله العظمی استادی

  • … در بین گناهان، انسان وقتی اعتیاد را مطالعه می کند ، می بیند که همه جور مفسده دارد . یعنی، مفسده جسمی برای خود معتاد دارد، یک خانواده را به نیستی می کشاند، یک محیطی را آلوده می کند، و وقتی افراد معتاد زیاد شوند، خدای نکرده یک جامعه ای را به فساد و تباهی می کشانند .

یک  چنین آدمی نمی تواند در عبادتش و انجام وظایفش موفق باشد، خود به خود از حیث مراحل بعد از این دنیا، گرفتاریهای فراوانی دارد. هرچه انسان در مورد این گناه ، یعنی گناه اعتیاد به مواد مخدر بیشتر فکر می کند وبیشتر مطالعه می کند، و می بیند که فسادش خیلی زیاد است ، … باید این تالی فاسدها،این عواقب سوء و آثار شوم را مکرراً گفت .

سنگینی گناه را باید بیان کرد که یک نفر متدین به خودش اجازه ندهد که اصلا به این سمت حرکت کند . این مورد مواد مخدر، از هر گناهی بدتر است . لذا ، باید بفهمد بدتر است که به طرفش نرود، باید بفهمد بدتر است که تمایل به آن پیدا نکند، و البته ، روحانیت، دولت و تمام دستگاههایی که می توانند با این مساله، در ارتباط باشند و هر چه در توان دارند، باید برای پیشگیری کارکنند. همه، باید این را از وظایف اصلی خودشان بدانند .

  • با سلام و احترام ، ناروا بودن وگناه بودن برخی از کارها از نظر شرع بقدری واضح است که نیاز به دلیلی از آیات و روایات ندارد، بلکه هر مسلمان عاقلی ، حرام بودن آن را می داند. استعمال مواد مخدر و کلیه مقدمات ، ان ظلم به نفس، ظلم به خانواده ، ظلم به دیگران ، ظلم به جامعه و ظلم به جوامع اسلامی و نظام مبارک اسلامی ایران است و گناه بودن ظلم، برای همگان روشن است، بخصوص، اگر ویرانگر باشد و ویرانگری این عمل زشت برای کسی قابل انکار نیست . امید است، مردم با شعور و متشرع ، ما بویژه جوانان عزی و گرامی ، از پیامدهای این عمل خانمانسوز غفلت نکنند و در دام این شیطان – که ازدامهای اجانب است – قرار نگیرند .

مبحث دوم :  ضرورت جرم شناختن و مقرر بودن مجازات  درمورد مواد مخدر:

باتوجه به این که حرام بودن مصرف ومقدمات مصرف مواد مخدر در مبحث اول به اثبات رسید، و اگر امروز ادعا کنیم که درباب حرام بودن اعتیاد به مواد مخدر و مقدمات آن ، حتی اجماع هم که یکی از مبانی فقهی است، حاصل شده است ، گزافه گویی نکرده­ایم .

در قوانین جزای فعلی ما – که نشأت گرفته از فرهنگ مذهبی – ملی ما و مبتین بر مکتب اسلامی و فقه شیعه می باشد- به دلیل حرام بودن مصرف و مقدمات مصرف مواد مخدر در مبانی فقهی ، بخصوص به حکم عقل ، نص و فتاوای متعدد که حتی در برخی از آنها به ضرورت تعزیر تصریح شده است ، باید بدون شک جرم شناخته شده و مجازاتهای مقرر گردیده باشد . زیرا، باتوجه به این که هیچ عملی جرم محسوب نمی شود، مگر آن که مجازاتی برای آن در قانون معین شده باشد، باید برای اعمال نابهنجار ، مخل ومخالف نظم اجتماعی وحرام، از قبیل جرایم مربوط به مواد مخدر که مفاسد فردی ، خانوادگی، اجتماعی ، اقتصادی و حتی سیاسی بسیار مخربی دارد، مجازاتهای مناسب در موارد ضروری اشد مجازات، یعنی اعدام مقرر گردد .

  حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی دراین باره می فرمایند:

«من، آخرین جمله­ای که می خواستم عرض کنم ، این است : اگر می بینید که قاچاقچیان را اعدام می کنند، این اعدام را از نظر شرعی یک کاری جایزی است ، بلکه در برخی مواقع واجب می شود. چرا ؟ به علت این که اینها مصداق واقعی مفسدفی الارضند، مفسد فی الارض- که در قرآن کریم به آن اشاره شده ومتن آیه قرآن است – آن کسی می باشد که در یک منطقه، ایجاد فساد گسترده و وسیع بکند و چه فسادی عظیمتر از فسادی است که قاچاقچیان مواد مخدر می کنن، و وقتی مفسد فی الارض باشند، محکوم به اعدام خواهند شد، البته با شرایطی که در قوانین شرعی و قانون مملکتی – که متخذ از احکام شرع است – آمده ».

مواد مخدر یکی از معضلات مهم کشور ماست و به همین دلیل ، اتخاذ تصمیم  وقانون گذاری درباره آن ، به مجمع تشخیص مصلحت نظام اسلامی ارجاع شد و می دانیم که این مجمع ، با توجه به مصالح نظام اسلامی، ملی و مبانی فقهی ، تصمیمات مناسب اتخاذ می نماید و قوانین مادام المصلحه­ای را تصویب می کند. درباره مواد مخدر نیز در سال ۱۳۶۷ قانون مبارزه با مواد مخدر را تصویب کرد و در سال ۱۳۷۶ نیز اصلاحاتی مطابق مقتضیات زمان در آن به عمل آورد و درمورد جرایم، مجازاتهای مربوط به مواد مخدر در این قانون تعیین تکلیف کرد .

مبحث سوم : عدم مغایرت جرایم و مجازاتهای مقرر در قانون مبارزه با مواد مخدر با مبانی فقهی

انواع مجازاتهایی که طبق قانون مبارزه با مواد مخدر اصلاحی سال ۱۳۷۶ در رابطه با جرایم اعتیاد وقاچاق مواد مخدر مقرر شده عبارت است از :

امحای کشت، توقف در اردوگاههای ویژه ، حبس، جزای نقدی ، شلاق، انفصال از شغل، لغو جواز و پروانه کسب و تعطیل شدن محل کار، مصادره و ضبط اموال و اعدام .

اگر مجازاتها را با جرایم، مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار دهیم ، در می یابیم که هیچ یک از جرایم و مجازاتهای بازدارنده مقرر، با مبانی فقهی مباینت ندارد .

برای مثال ، وقتی ما پذیرفتیم که مصرف مواد مخدر و مقدمات آن، حرام و جرم است و به صدر اسلام برگردیم که درقرآن کریم در برخی آیات [۱۳] به طور تلویحی به حبس اشاره شده و حضرت علی(ع) زندانهای نافع و مفید ساخته بود، به این نتیجه می رسیم که حبس، فی حد ذاته منافاتی با مبانی فقه اسلامی ندارد، ولو این که خود حبس از جهات متعدد قابل بحث است . فی المثل ، هدف ازحبس چیست ؟ اگر حبس به مجازاتهای دیگر تبدیل بشود ، چه خواهد شد؟ ، حبس در اصلاح مجرم و پیشگیری از تکرار جرم، و حتی عبرت دیگران چه اثری دارد؟، طبقه بندی و جداسازی مجرمان در زندانها برچه معیارهایی صورت گیرد، مفید است ؟و…

مصادره و ضبط اموال قاچاقچی که از راه نامشروع به دست آورده است، در حقیقت، متعلق به بیت المال است و باید به بیت المال برگردد و اگر مستثنیاتی راهم قانون در نظر گرفته، به اعتبار رأفت اسلامی است که نسبت به افرادتحت تکفل مجرم اجرا می شود .

اعدام یک قاچاقچی عمده که مصداق مفسد فی الارض باشد ، همانطور که حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه حکم داده و مراجع تقلید حی نیز فتوا داده­اند، طبق نص آیه قرآن و باهدف تامین سلامت اجتماع و بازداشتن افراد از ارتکاب فساد در سطحی وسیع صورت می گیرد .

سایر مجازاتها هم – که فعلا نیازی به ورود به بحث آنها نیست – هیچ کدام با مبانی فقهی مغایرتی ندارد . البته ، اذعان به عدم مغایرت جرایم و مجازاتهایی که در قانون مبارزه با مواد مخدر مقرر شده، با مبانی فقهی ، به این معنا نیست که اعتقاد داشته باشیم، قانون مبارزه  با هدف تامین سلامت اجتماع و بازداشتن افراد از ارتکاب فساد در سطحی وسیع صورت می گیرد .

سایر مجازاتها هم – که فعلا نیازی به ورود به بحث  آنها نیست – هیچ کدام با مبانی فقهی مغایرتی ندارد . البته ، اذعان به عدم مغایرت جرایم و مجازاتهایی که در قانون مبارزه با مواد مخدر مقرر شده ، با مبانی فقهی ، به این معنا نیست که اعتقاد داشته باشیم، قانون مبارزه با مواد مخدر فعلی هیچ نقصی از نظر محتوایی ندارد، زیرا برای مثال ، آوردن کلمه گراس در ماده چهار قانون اصلاحی سال ۱۳۷۶ که به معنای علف و یک نام خیابانی برای سیگار ماری جوآنا و حشیش می باشد ، به جای حشیش و فرآورده های متعدد غیرقانونی بوته شاهدانه ماده که اسمی خاص دارند(مانند THC) و نواقص دیگر که برای جلوگیری از اطاله کلام از ذکرآنها خودداری می کنم ، اشتباهاتی در قانون فعلی است که باید رفع شود .

پیشنهاد می شود ، فرم پیشنهادی قانونی که سازمان ملل متحد با هدف هماهنگ سازی مقررات کشورها درباره مواد مخدر تنظیم کرده است، باتوجه به مقررات داخلی کشور و فرهنگمان تکمیل گردد و پس از طی مراحل قانون گذاری به اجرا گذارده شود . این قانون  را باید آنچنان کامل تنظیم نمود که قضات محترم، مجبور نباشند برای برخی موارد به قوانین سالهای پیش مراجعه کنند.

شکی نیست که امور اجتماعی پویاست و قانون مربوط به جرم، آسیب مهم و ناهنجاری فردی و اجتماعی مواد مخدر نیز باید پویا باشد و نیازهای جامعه را برآورده سازد .

کاظم میرزائی نژاد   

 کارشناس ارشد فقه وحقوق

 

 

منابع فارسی :

  1. اداره کل مطالعات و پژوهشهای ستاد مبارزه با مواد مخدر، اضرار به نفس ، سازمان تبلیغات اسلامی: تهران ، ۱۳۷۴٫
  2. اداره کل مطالعات و پژوهشهای ستاد مبارزه با مواد مخدر، بررسی مواد مخدر در متون اسلامی ، سازمان تبلیغات اسلامی : تهران ۱۳۷۴٫
  3. اداره کل مطالعات و پژوهشهای ستاد مبارزه با مواد مخدر، مواد مخدر از دیدگاه فقهای شیعه
  4. اراکی، محمدعلی ، توضیح المسائل ، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه : قم ، ۱۳۷۲٫
  5. اسعدی، سید حسن ، دومشکل مهم جهانی«فزونی جمعیت و مواد مخدر» در آستانه قرن بیست و یکم ف مرکز نشر سپهر: تهران،۱۳۷۷٫
  6. انجمن روانپزشکی آمریکا DSM IV طبقه بندی اختلالات روانی ، ترجمه دکتر نصرت الله پور اضورافکاری ، انتشارات آزاده: تهران،۱۳۵۳٫
  7. انستیتو عالی علوم بیمارستانی، کمیته مطالعات و تحقیقات دانشجویی، اتیولوژی اعتادی، گردآونده : عماد محتشمی پور: تهران،۱۳۵۳
  8. پاک جی، ای پارک، ک ، درسنامه پزشکی پیشگیری واجتماعی ، کلیات خدمات بهداشتی، ج۳، بخش دوم، برگردان فارسی حسین شجاعی تهرانی، با نظارت دکتر حسین ملک افضلی، دانشگاه علوم پزشکی گیلان : رشت ، ۱۳۷۳٫
  9. تفوی ، ابراهیم ، خیال دیو، جهاد دانشگاهی : تهران،۱۳۷۰٫

۱۰٫خمینی ، روح ا… ( رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران«ره») ، استفتائات ، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه : قم ، ۱۳۷۲٫

۱۱٫شجاعی ، حسین ، درسنامه پزشکی پیشگیری و اجتماعی، اصول و روشهای اپیدمیولوژی .

۱۲٫کاپلان، هارولد ، بنیامین سادوک و جک کرب ، خلاصه روانپزشکی ، علوم رفتاری .

۱۳٫روانپزشکی بالینی ، اختلالات وابسته به مواد مخدر بخش ۱۲ ، ترجمه دکتر نصرت الله پورافکاری ، انتشارات شهرآب: تهران ، ۱۳۷۶٫

۱۴٫وجدان دوست ، حسین ، زندگی شیرین است ( معمای داروها و مواد مخدر)، ترجمه کتاب دکتر سیدنی کوهن، موسسه مطبوعاتی علمی : تهران ، ۱۳۶۸٫

عربی :

۱-یاسین ، عبدالطیف، الضار والنافع ، تاثیرات المخدرات و الکحول و التدخین علی القدره الجنسیه و الخصب و الصّحة العامه عندالرجل و المرأه ، مؤسسة الرساله : بیروت ۱۹۹۳ میلادی .

انگلیسی :

۱- World Drug Report ,UNDCP , Oxford University Press , 1997.


[1] -سوره مائده، آیه ۹۰

[۲] -سوره مائده ، آیه ۹۱

[۳] -سوره بقره ، آیه ۲۱۹

[۴] – کتاب الضار و النافع

[۵] – حسین النوری الطربی ، مستدرک الرسایل ، صفحه ۴۶-۱۴۵، بررسی مواد مخدر درمتون اسلامی

[۷]  سوره بقره آیه ۹۵

[۸]  سوره نساء ، آیه ۲۹

[۹] – سوره اعراف ، آیه ۱۵۷

[۱۰]  کتاب آشنایی با علوم اسلامی، اصول فقه، ص۴۰

[۱۱] – منظور جواب استفتاء است

[۱۲] – منظور مواردی است ه در استفتاء در فراز ۴-۳-۹ ذکر شده است

[۱۳] – برای نمونه آیه ۵ سوره توبه و آیه ۱۵ سوره نساء

یک نظر

  1. با سلام.
    مقاله به حق جامع و کامل و مستدل بود. با تشکر و آرزوی توفیق روز افزون برای شما.

جوابی بنویسید